Wat lezen doet voor het kinderbrein

Een kind dat voor het eerst zelf een zin leest. Een kleuter die precies weet wat er op de volgende bladzijde gebeurt. Een leerling die vraagt of hij nog één hoofdstuk mag lezen. Zulke momenten laten zien hoeveel een boek kan losmaken. Achter dat leesplezier gebeurt ook veel: kinderen oefenen met taal, geven betekenis aan verhalen en leren steeds vaardiger lezen.

Het brein leert lezen

Lezen is een vaardigheid die kinderen moeten leren. Ze herkennen lettervormen, koppelen schrift aan klanken en verbinden woorden aan betekenis. Dat vraagt samenwerking tussen verschillende hersensystemen. Een wetenschappelijk overzicht van Dehaene en collega's uit 2015 beschrijft hoe bestaande systemen voor onder meer visuele verwerking en taal zich aanpassen wanneer iemand leert lezen.

Onderzoekers hebben die ontwikkeling ook bij kinderen gevolgd. In een onderzoek uit 2018 kregen tien zesjarigen meerdere hersenscans, vóór en tijdens hun eerste schooljaar. Terwijl hun leesvaardigheid toenam, ontstond in een gebied voor visuele verwerking een sterkere voorkeur voor geschreven woorden.

Dat kleine onderzoek maakt zichtbaar hoe het brein zich aanpast aan een nieuwe vaardigheid. Het zegt niet hoeveel minuten een individueel kind moet lezen of hoeveel slimmer het daarvan wordt. Voor de praktijk is de boodschap wel waardevol: goed leren lezen vraagt onderwijs, oefening en tijd.

Woorden krijgen betekenis in een verhaal

Een boek laat kinderen woorden tegenkomen in een situatie. Een personage is bijvoorbeeld niet zomaar 'bedroefd': er gebeurt iets waardoor je begrijpt wat dat woord betekent. Bij het voorlezen kun je erbij stilstaan, een plaatje aanwijzen en samen verder praten.

Een meta-analyse van Dowdall en collega's uit 2020 bundelde negentien gerandomiseerde onderzoeken met in totaal 2.594 kinderen; de gemiddelde leeftijden per onderzoek lagen tussen één en zes jaar. Programma's waarin ouders leerden samen prentenboeken te lezen, hadden gemiddeld positieve effecten op het begrijpen en gebruiken van taal.

De grafiek hieronder laat de gemiddelde effecten uit die meta-analyse zien. De onderzoekers drukken ze uit in Cohen’s d: bij nul is er geen gemiddeld verschil tussen de groepen, een hogere waarde betekent een groter verschil. De cijfers zijn geen percentages en meten taalvaardigheid, geen groei van het brein.

De grootte van zulke effecten verschilt. Een andere meta-analyse, van Noble en collega's uit 2019, vond kleinere effecten en nauwelijks extra winst wanneer de vergelijkingsgroep ook een actieve aanpak kreeg. Samen lezen is dus een waardevolle manier om met taal bezig te zijn, met ruimte voor gesprek en aandacht. Het is geen garantie op een vast resultaat voor ieder kind.

Leesplezier blijft belangrijk als kinderen ouder worden

Ook na de eerste leeslessen doet het ertoe dat kinderen boeken willen pakken. Wie een verhaal graag verder leest, krijgt gelegenheid om woorden en zinnen te oefenen en nieuwe onderwerpen te ontdekken.

Onderzoek van Sullivan en Brown, toegelicht door het Centre for Longitudinal Studies, volgde ongeveer 6.000 jongeren. Lezen voor het plezier hing samen met meer vooruitgang in woordenschat, spelling en rekenen tussen tien en zestien jaar. De onderzoekers hielden onder meer rekening met eerdere testscores en sociale achtergrond.

Dat is een samenhang, geen bewijs dat een extra boek op zichzelf een hoger cijfer veroorzaakt. Kinderen verschillen en hun omgeving speelt mee. Het onderzoek geeft wel een goede reden om leesplezier ook in de bovenbouw serieus te blijven nemen.

Een leesmoment is ook een gesprek

Bij jonge kinderen draait voorlezen om meer dan de tekst uitspreken. Samen kijken, reageren op een vraag en lachen om een personage maken het tot een gedeeld moment.

De American Academy of Pediatrics adviseert in haar richtlijn uit 2024 om al vanaf de babytijd samen te lezen. De organisatie benadrukt taalrijke interactie en de band tussen kind en verzorger. Het gaat om een prettige gewoonte waarin het kind kan meedoen.

Drie kansen komen in zo'n leesmoment samen:

• Woorden ontdekken: benoem wat je ziet en leg een onbekend woord uit in de context van het verhaal.
• Verhalen begrijpen: praat over wat er gebeurt en laat een kind vertellen wat het verwacht.
• Samen praten: geef ruimte aan vragen, eigen ervaringen en een andere kijk op een personage.

Je hoeft van iedere bladzijde een les te maken. Soms is samen genieten van het verhaal precies genoeg.

Zo geef je lezen ruimte in de schoolbibliotheek

Voor scholen begint het met een plek waar kinderen graag een boek uitzoeken. De volgende ideeën zijn praktisch uitvoerbaar:

1. Help ieder kind iets te vinden dat aanspreekt. Bied verschillende onderwerpen en vormen aan, zoals verhalen, strips, prentenboeken en informatieve boeken.
2. Maak tijd om te lezen en voor te lezen. Een terugkerend moment maakt duidelijk dat boeken bij de schooldag horen. Kies een ritme dat haalbaar is voor de groep.
3. Blijf voorlezen als kinderen zelf leren lezen. Zelf lezen en samen luisteren kunnen naast elkaar bestaan.
4. Praat uitnodigend over boeken. Vraag bijvoorbeeld: 'Wat viel je op?' of 'Welk stukje wil je nog eens horen?' Niet ieder leesmoment hoeft een toets te worden.
5. Bied hulp als lezen moeilijk blijft. Stem met de leerkracht af wat een kind nodig heeft. Leesplezier en passende leesinstructie kunnen elkaar aanvullen.

Wil je de schoolbibliotheek verder vormgeven? In onze kennisbank vind je een stappenplan voor het opzetten van een schoolbibliotheek en tips voor het samenwerken met leesouders.

Geef het volgende boek een kans

Voor mij is dat de waarde van een schoolbibliotheek: kinderen krijgen er de kans om een boek te vinden dat hen nieuwsgierig maakt. De wetenschap helpt begrijpen waarom lezen en voorlezen ertoe doen. Op school maken we dat concreet met beschikbare boeken, goede begeleiding en aandacht voor het verhaal.

Met Boekmee willen we het werk rond het uitlenen overzichtelijk houden. Zodat er op de leesplek ruimte blijft voor die vraag die je graag hoort: 'Mag ik nog een boek meenemen?'